Admin: Yeni sayfa: "{{Dil bilgi kutusu |dilin adı = Moğolca |kendi dilindeki adı = ''Монгол хэл'' |telaffuz = {{IPA|/mɔŋɢɔ̆ɮ xiɮ/}} |ülkeler (ülke)..."

2017-03-26T10:56:40Z

Yeni sayfa: "{{Dil bilgi kutusu |dilin adı = Moğolca |kendi dilindeki adı = ''Монгол хэл'' |telaffuz = {{IPA|/mɔŋɢɔ̆ɮ xiɮ/}} |ülkeler (ülke)..."

Yeni sayfa

{{Dil bilgi kutusu
|dilin adı = Moğolca
|kendi dilindeki adı = ''Монгол хэл''
|telaffuz = {{IPA|/mɔŋɢɔ̆ɮ xiɮ/}}
|ülkeler (ülke) = [[Moğolistan]], [[Çin]]
|bölge = Moğolistan ve Kuzey Çin
|etnisite = [[Moğollar]]
|kişi sayısı = 5,756,590.
|tarih = 2005
|kaynak = <ref>{{Web kaynağı | url = http://www.ethnologue.com/language/mon | başlık = Moğolca | arşivurl = http://web.archive.org/web/20160308095526/https://www.ethnologue.com/language/mon | arşivtarihi = 8 Mart 2016}}</ref>
|aile rengi = Altay
|aile1 = [[Ural Altay Dil Ailesi|Ural-Altay]]
|aile2 = [[Altay dilleri|Altay]]
|alfabe = [[Moğol alfabesi]], [[Kiril alfabesi]]
|ulus = {{bayrakülke|Moğolistan}} {{bayraksimge|Çin}} [[İç Moğolistan]], [[Çin]]
|iso1 = mn
|iso2 = mon
|iso3 = mon
|harita = Mongols-map.png
|haritaboyutu = 250px
|haritabaşlığı = Moğolca konuşan nüfusun haritada gösterimi (kırmızı)
|kutuboyutu =
|duyuru =
|duyuru2 =
}}
'''Moğolca''' ([[Moğol alfabesi]] ile: [[Dosya:Monggol kele.svg|17px]], {''Mongγol kele''}; [[Kiril alfabesi]] ile: ''Монгол хэл'', ''{Mongol Hel}''), [[Moğolistan]] ve civardaki bazı özerk bölgelerde resmî olan Asya [[dil]]idir. [[Asya]] kıtasında konuşulan [[Ural-Altay dil ailesi]]nden bir dil.

== Tarih ==
Moğolcanın en eski metni [[Yesünke Taşı]]’dır. [[1225|MS 1225]] yılında [[Uygur yazısı]]yla yazılmıştır.<ref>Garudi. 2002. Dumdadu üy-e-yin mongγul kelen-ü bütüče-yin kelberi-yin sudulul. Kökeqota: ÖMAKQ (Moğolca)</ref> Onon-Neçinsk Nehri yakınında granit bir taş üzerine yazılan bu yazı beş satırdan oluşmaktadır. Bu yazılarda [[Cengiz Han]]’ın “Yisünge” adlı yeğeninden söz edilmiştir.

[[Cengiz Han]] devrinde bizzat [[Cengiz Han]]'ın halkının [[yazı]]ya sahip olmasını sağlamak için [[Uygur Türkleri]]nden önemli bahşıları başkentine çağırmış ve Moğolca için Uygur Alfabesini uyarlatmıştır.

Yakın zamana kadar Moğolcayı yazmak için [[Uygur alfabesi]] kullanılmaktayken günümüzde Moğolca, Moğol diline uyarlanmış bir [[Kiril alfabesi]] ile yazılmaktadır. Kadim [[Siyenpice]]nin günümüzdeki varisidir.

== Alfabe ==
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class="wikitable"
|-
! colspan="3" | Худам монгол үсэг
! rowspan="2" |
! colspan="2" | Галиг
|-
! başta
! ortada
! sonda
! Latin
! Kiril
|-
| [[Dosya:Mg a initial.png]]
| rowspan="2" | [[Dosya:2mg ae medial.png]]
| rowspan="2" | [[Dosya:3mg ae final.png]][[Dosya:3mg ae2 final.png]]
| rowspan="2" |
| a
| А
|-
| [[Dosya:Mg e initial.png]]
| e
| Э
|-
| [[Dosya:Mg i initial.png]]
| [[Dosya:2mg i medial.png]]
[[Dosya:Mongol i middle2.jpg]]
| [[Dosya:3mg iy final.png]]
|
| i, yi
| И,Й, Ы, Ь
|-
| [[Dosya:Mg ou initial.png]]
| [[Dosya:2mg öü2 medial.PNG]]
| [[Dosya:3mg ouöü final.PNG]]
|
| o, u
| О, У
|-
| [[Dosya:Mg öü initial.PNG]]
| [[Dosya:2mg öü1 medial.PNG]][[Dosya:2mg öü2 medial.PNG]]
| [[Dosya:3mg ouöü final.PNG]][[Dosya:Mongol oe tail.jpg]]
|
| ö, ü
| Ө, Ү
|-
| [[Dosya:Mg n initial.png]]
| [[Dosya:2mg n1 medial.png]]
[[Dosya:2mg n2 medial.png]]
| [[Dosya:3mg ae final.png]][[Dosya:3mg n2 final.png]]
|
| n
| Н
|-
|
| [[Dosya:2mg ng medial.png]]
| [[Dosya:3mg ng final.png]]
|
| ng
| Н, НГ
|-
| [[Dosya:Mg b initial.png]]
| [[Dosya:3mg ouöü final.PNG]]
| [[Dosya:3mg b1 final.png]][[Dosya:3mg b2 final.png]]
|
| b
| Б, В
|-
| [[Dosya:Mg p initial.png]]
| [[Dosya:2mg p medial.png]]
| [[Dosya:3mg p final.png]]
|
| p
| П
|-
| [[Dosya:Mg q initial.png]]
| [[Dosya:2mg q medial.png]]
| [[Dosya:3mg q final.png]]
|
| q
| Х
|-
| [[Dosya:Mg gh initial.png]]
| [[Dosya:2mg gh1 medial.png]][[Dosya:2mg q medial.png]]
| [[Dosya:3mg gh1 final.png]] [[Dosya:3mg q final.png]]
|
| γ
| Г
|-
| rowspan="2" | [[Dosya:Mg g initial.png]]
| rowspan="2" | [[Dosya:2mg g medial.png]]
|
| rowspan="2" |
| k
| Х
|-
|[[Dosya:3mg g final.png]]
| g
| Г
|-
| [[Dosya:Mg m initial.png]]
| [[Dosya:2mg m medial.png]]
| [[Dosya:3mg m final.png]]
|
| m
| М
|-
| [[Dosya:Mg l initial.png]]
| [[Dosya:2mg l medial.png]]
| [[Dosya:3mg l final.png]]
|
| l
| Л
|-
| [[Dosya:Mg s initial.png]]
| [[Dosya:2mg s medial.png]]
| [[Dosya:3mg s final.png]]
|
| s
| С
|- class="nounderlines"
| [[Dosya:Mg sh initial.png]]
| [[Dosya:2mg sh medial.png]]
| [[Dosya:3mg sh final.png]]
|
| š
| Ш
|-
| [[Dosya:Mg td initial.png]]
| [[Dosya:2mg td2 medial.png]][[Dosya:2mg td1 medial.png]]
| [[Dosya:3mg td final.png]]
|
| t, d
| Т, Д
|-
| [[Dosya:Mg c initial.png]]
| [[Dosya:2mg c medial.png]]
|
|
| č
| Ч, Ц
|-
| [[Dosya:Mg j initial.png]]
| [[Dosya:2mg j medial.png]]
|
|
| j
| Ж, З
|-
| [[Dosya:Mg y initial.png]]
| [[Dosya:2mg y medial.png]]
| [[Dosya:3mg iy final.png]]
|
| y
| -Й, Е*, Ё*, Ю*, Я*
|-
| [[Dosya:Mg r initial.png]]
| [[Dosya:2mg r medial.png]]
| [[Dosya:3mg r final.png]]
|
| r
| Р
|-
| [[Dosya:Mg w initial.png]]
| [[Dosya:2mg w medial.png]]
|
|
| v
| В
|-
| [[Dosya:Mg f initial.png]]
| [[Dosya:2mg f medial.png]]
| [[Dosya:3mg f final.png]]
|
| f
| Ф
|-
| [[Dosya:Mg k initial.png]]
| [[Dosya:2mg k medial.png]]
| [[Dosya:3mg k final.png]]
|
| {{unicode|ḳ}}
| К
|-
| [[Dosya:Mg ts initial.png]]
| [[Dosya:2mg ts medial.png]]
|
|
| (c)
| (ц)
|-
| [[Dosya:Mg z initial.png]]
| [[Dosya:2mg z medial.png]]
|
|
| (z)
| (з)
|-
| [[Dosya:Mg h initial.png]]
| [[Dosya:2mg h medial.png]]
|
|
| (h)
| (г, х)
|-
| [[Dosya:Mg zh initial.png]]
|
|
|
| (zh)
| (-,-)
|-
| [[Dosya:Mg ri initial.png]]
|
|
|
| (ř)
| (-,-)
|-
| [[Dosya:Mg ch initial.png]]
|
|
|
| (chi)
| (-,-)
|-
|-
|}

{{col-2}}

{|class="wikitable"
! colspan="3" align="center"|Kiril Alfabesi
|-
!align="center"|Kalmık (1941–)
!align="center"|Moğolistan (1941–)
!align="center"|Buryatya (1939–)
|-
|align="center"|Аа
|align="center" rowspan=2 |Аа
|align="center" rowspan=2 |Аа
|-
|align="center"|Әә
|-
|align="center"|Бб
|align="center"|Бб
|align="center"|Бб
|-
|align="center"|Вв
|align="center"|Вв
|align="center"|Вв
|-
|align="center"|Гг
|align="center" rowspan=2 |Гг
|align="center" rowspan=2 |Гг
|-
|align="center"|Һһ
|-
|align="center"|Дд
|align="center"|Дд
|align="center"|Дд
|-
|align="center"|Ее
|align="center"|Ее
|align="center"|Ее
|-
|align="center"|Ёё
|align="center"|Ёё
|align="center"|Ёё
|-
|align="center"|Жж
|align="center" rowspan=2 |Жж
|align="center" rowspan=2 |Жж
|-
|align="center"|Җҗ
|-
|align="center"|Зз
|align="center"|Зз
|align="center"|Зз
|-
|align="center"|Ии
|align="center"|Ии
|align="center"|Ии
|-
|align="center"|Йй
|align="center"|Йй
|align="center"|Йй
|-
|align="center"|Кк
|align="center"|Кк
|align="center"|Кк
|-
|align="center"|Лл
|align="center"|Лл
|align="center"|Лл
|-
|align="center"|Мм
|align="center"|Мм
|align="center"|Мм
|-
|align="center"|Нн
|align="center" rowspan=2 |Нн
|align="center" rowspan=2 |Нн
|-
|align="center"|Ңң
|-
|align="center"|Оо
|align="center"|Оо
|align="center"|Оо
|-
|align="center"|Өө
|align="center"|Өө
|align="center"|Өө
|-
|align="center"|Пп
|align="center"|Пп
|align="center"|Пп
|-
|align="center"|Рр
|align="center"|Рр
|align="center"|Рр
|-
|align="center"|Сс
|align="center"|Сс
|align="center"|Сс
|-
|align="center"|Тт
|align="center"|Тт
|align="center"|Тт
|-
|align="center"|Уу
|align="center"|Уу
|align="center"|Уу
|-
|align="center"|Үү
|align="center"|Үү
|align="center"|Үү
|-
|align="center"|Фф
|align="center"|Фф
|align="center"|Фф
|-
|align="center" rowspan=2 |Хх
|align="center" rowspan=2 |Хх
|align="center"|Хх
|-
|align="center"|Һһ
|-
|align="center"|Цц
|align="center"|Цц
|align="center"|Цц
|-
|align="center"|Чч
|align="center"|Чч
|align="center"|Чч
|-
|align="center"|Шш
|align="center"|Шш
|align="center"|Шш
|-
|align="center"|Щщ
|align="center"|Щщ
|align="center"|Щщ
|-
|align="center"|
|align="center"|ъ
|align="center"|ъ
|-
|align="center"|Ыы
|align="center"|Ыы
|align="center"|Ы
|-
|align="center"|ь
|align="center"|ь
|align="center"|ь
|-
|align="center"|Ээ
|align="center"|Ээ
|align="center"|Ээ
|-
|align="center"|Юю
|align="center"|Юю
|align="center"|Юю
|-
|align="center"|Яя
|align="center"|Яя
|align="center"|Яя
|-
|align="center"|'''38 үсэг'''
|align="center"|'''35 үсэг'''
|align="center"|'''36 үсэг'''
|}

{{col-2}}
{{col-end}}

==Harfler==
(Buryat, Kalmuk, Moğol alfabeleri birlikte değerlendirildiğinde:)
*'''[[Ə]]''': Moğolcada ayrıca Azerice’de, Tatarca’da, Gagavuzca’da ve Türkmence’de kullanılır. Kısa, kapalı, gırtlaktan gelen ve sert bir E harfidir. Normal E harfine göre daha kısa ve serttir. Ayrıca A ve E arası bir ses olarak öngörülür ('''[[Æ]]'''). Ses ve harf karşılığı olarak Arapça’da ve Almanca’da da bulunur. Türkçede normal e sesinden tam olarak ayırt edilebilmesi günümüzde çok zordur. Azerice’de yoğun olarak kullanılır. İnce bir harf olduğu halde kalın uyumludur. Bu harfi içeren sözcüklerin aslında Büyük Ünlü Uyumuna uymadığı hâlde kulağı tırmalamıyor olması bu nedenledir. Örneğin: ''İncä/İncə''. Türkçede Selçuk ismi diğer Türk dillerinde “Sälçuk / Səlcuk” olarak, Akçe sözcüğü ise “Akçä / Akçə” olarak yazılır. '''[[Ə]]''' harfi kimi latin alfabelerinde, özellikle el yazılarında '''[[Ǝ|Э]][[ə]]''' biçiminde de kullanılır.
*'''[[Ц]]''': Türkçede bulunmayan sert bir T harfidir. TS ('''[[Ț|ʦ]]''': '''[[T]]'''+'''[[S]]''') olarak da seslendirilir. Moğolca’da ve Rusça’da, Slav dillerinde, ayrıca Kiril alfabesini kullanan pek çok dilde Ç harfinin türevi olan bir sestir (Latin '''[[Ț]]'''). Gagavuzca’da ve diğer Türk dillerinde Slav kökenli kelimelerde yer alır. Ancak öz Moğolca sözcüklerde de sık sık kullanılır. Örneğin: Moğolcadaki ''Ţag'' sözcüğü (Çağ, “Tsag” okunur), ''Ţeţeg'' (Çiçek, “Tsetseg” gibi okunur).
* '''[[Ң]]''': Moğolcada ayrıca Tatarca’da, Türkmence’de kullanılır. (Şekil benzerliği nedeniyle Türkçedeki '''[[Ⱨ]]''' harfi ile karıştırılmamalıdır.) Gırtlaktan çıkarılan N ve G karışımı bir sestir ('''[[Ň]]''' veya '''[[Ñ]]'''). [[Uniform Türk Alfabesi]]'nde '''[[Ņ]]''' ile gösterilir. Bazen de NG/NĞ olarak öngörülür. Pek çok ağızda N veya Ğ sesine dönüşmüştür. Osmanlıca’daki üç noktalı Kaf-ı Nûni ('''[[ڭ]]''') harfinin karşılığıdır. Örneğin: İç Anadolu’da, özellikle Sivas yöresinde ''Saňa, Baňa, Deňiz'' sözcükleri. Pek çok kaynakta Tengri veya Tengiz olarak yazılan sözcükler aslında ''Teñri'' ve ''Teñiz'' şeklinde okunur.
* '''[[X]]''': Moğolcada ayrıca Tatarca’da Azerice’de ve pek çok dilde yer alan bir harf ve sestir. Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha sert ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın üst kısmında titreşir. Arapçadaki Hı ('''[[خ]]''') harfidir. Azericenin resmi harflerinden birisidir. İç ve Doğu Anadolu ağızlarında sıklıkla rastlanır. Örneğin: ''Baxmax'' (Bakmak) fiilinin okunuşu ''Baḥmaḥ'' şeklindedir ancak kelimenin içindeki h harfleri gırtlaktan ve hırıltılı olarak çıkartılır. ''Çaxmax (Çaḥmaḥ; Çakmak), Yanmax (Yanmaḥ; Yanmak)…'' Bu sesin Türkçedeki kullanımında çoğu zaman birbirlerine çok yakın kaynaklardan çıkan Arapçadaki Ha ('''[[ح]]''') harfi ile olan farkı ortadan kalkmıştır.
*'''[[Е]]''': Türkçede günümüzde kullanılmayan İ-E arasında seslendirilen bir harftir (Latin '''[[Ë]]'''). (Şekil benzerliği nedeniyle Türkçedeki E harfi ile karıştırılmamalıdır, çünkü arada belirsiz de olsa bir ses farklılığı vardır.) Bu ses Rusçada bulunur (Ukraynaca Kiril: '''[[Є]]''') ve bu dilde sıklıkla kullanılır. Bu harfe İe (Ye) adı verilir ve çevirilerde bu ses değereri ile gösterilir, ancak bu kesinlikle doğru bir yaklaşım değildir. Çünkü bu harf arda arda gelen İ ve E seslerini ifade etmez. Tamamen İ-E arası farklı bir sestir. Anadolu Türkçesinde ise gerçekte mevcut olan ancak ölü bir ses olduğu bile söylenebilir. Rusçada ise yoğun olarak kullanılan ve açık olarak işitilen bir harftir. Ancak Türkçedeki gibi kaynaşan harflerin arasında değil, herhangi bir koşula bağlı olmadan ortaya çıkan ve Ruslar tarafından diğer seslerden rahtalıkla ayırt edilebilen belirgin bir sestir. Bu sese Türkçede verilebilecek başka bir örnek ise ''El'' (organ) ve ''Ël'' (yurt) sözcüklerinin arasındaki farktır. ''Ël'' sözcüğü zamanla "İl" biçimine dönüşmüştür. ''Türkmenëli, Kırklarëli, Tuncëli...''

== Dipnotlar ==
{{kaynakça}}

==Kaynakça==
* Janhunen, Juha A. 2012: ''Mongolian.'' (London Oriental and African Language Library, 19.) Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. {{ISSN|1382-3485}}. ISBN 978-90-272-3820-7
* Ákos Bertalan. 2005. On the problem of the subject markers of the Mongolian language. In Wú Xīnyīng, Chén Gānglóng (eds.), Miànxiàng xīn shìjìde ménggǔxué [The Mongolian studies in the new century : review and prospect]. Běijīng: Mínzú Chūbǎnshè. 334–343. ISBN 7-105-07208-3.
* Karlsson, Anastasia Mukhanova. 2005. Rhythm and intonation in Halh Mongolian. Ph.D. Thesis. Lund: Lund University. Series: Travaux de l'Institut de Linguistique de Lund; 46. Lund: Lund University. ISBN 91-974116-9-8.

{{Çin'deki diller}}

[[Kategori:Moğolca| ]]

Moğolca - Değişiklik geçmişi

Admin: Yeni sayfa: "{{Dil bilgi kutusu |dilin adı = Moğolca |kendi dilindeki adı = ''Монгол хэл'' |telaffuz = {{IPA|/mɔŋɢɔ̆ɮ xiɮ/}} |ülkeler (ülke)..."