http://ekizcekoyu.com/wiki/index.php?action=history&feed=atom&title=KumanlarKumanlar - Değişiklik geçmişi2026-05-03T22:19:23ZViki üzerindeki bu sayfanın değişiklik geçmişi.MediaWiki 1.26.4http://ekizcekoyu.com/wiki/index.php?title=Kumanlar&diff=227&oldid=prevAdmin: Yeni sayfa: "{{Kaynaksız}} 13. yüzyılda (1200-1241 dönemi) Kuman-Kıpçak ülkesi Dosya:Baba 010.jpg|thumb|right|Kumanlardan..."2017-03-26T11:32:09Z<p>Yeni sayfa: "{{Kaynaksız}} <a href="/wiki/index.php?title=Dosya:State_of_Cuman-Kipchak_(13.)_tr.png&action=edit&redlink=1" class="new" title="Dosya:State of Cuman-Kipchak (13.) tr.png (sayfa mevcut değil)">13. yüzyılda (1200-1241 dönemi) Kuman-Kıpçak ülkesi</a> Dosya:Baba 010.jpg|thumb|right|Kumanlardan..."</p>
<p><b>Yeni sayfa</b></p><div>{{Kaynaksız}}<br />
[[Dosya:State of Cuman-Kipchak (13.) tr.png|thumb|right|375px|13. yüzyılda (1200-1241 dönemi) Kuman-Kıpçak ülkesi]]<br />
[[Dosya:Baba 010.jpg|thumb|right|Kumanlardan kalan bir “baba”<br />(11-12. yüzyıl, [[Lugansk]])]]<br />
'''Kumanlar''', 11. yüzyıl ile 14. yüzyıl arasında [[Doğu Avrupa]]’da yaşamış bir [[Türk halkları|Türk halkı]]. Tarihte [[Kıpçaklar]] ile aynı birlik içinde bulunmuş, bu yüzden de zamanla Kıpçaklar ile birlikte anılmışlardır.<br />
<br />
Başlarında "atabek" denen beyleri var olmuştur ve onun tarafından hem askerî, hem ekonomik, hem de siyasi bakımdan yönetilirler. Bütün idare bu beyde toplanmıştır. İçlerinde 40-45 bin aile olan kollar hâlinde yaşamışlardır. Bu nedenle askerî zaferleri hem savunmada, hem de taarruzda bulunmaktadı.<br />
<br />
== Adlandırma ==<br />
[[Dosya:Radzivill Chronicle Cumans.jpg|thumb|right|Radziwiłł kroniğinde Kumanların tasviri]]<br />
[[Dosya:Куманска статуа у Харкову.jpg|thumb|right|Kuman heykeli<br />Bugün [[Ukrayna]], [[Harkov]]’da]]<br />
[[Dosya:Codex Cumanicus 58.jpg|thumb|right|Gotik Latin harfleri ile yazılan Türkçe metinlerin derlemesi olan Codex Cumanicus, Türk dili tarihi açısından da önemlidir.]]<br />
“Kuman” etnik adı, tarihte birçok dilde farklı adlarla anılmıştır. Kuman adı Hunlara verilen Kun,Huna adı ile karıştırılır. Hunlar ile Kumanlar farklı halklardır. Kuman adı Kimekler ile Kıpçaklar'ın birleşmesinden sonra ortaya çıkmıştır. Kimekler Kuman adı ile anılmışlardır. İranlı Mervezi 1120 yılında ''Qun'' adında bir halktan söz ederken, Ermeni Urfalı Mateos aynı bağlamda ''Xarteşk’'' adlı bir halktan bahsetmiştir. 11. yüzyıl ortalarına doğru, [[Doğu Roma İmparatorluğu|Doğu Roma]] kaynaklarında ''Κούμανοι'' veya ''Κόμανοι'' adıyla; Latin kaynaklarında ''Comani'', ''Cumani'' veya ''Cuni''; Alman kaynaklarında ''Valwen''; Rus kaynaklarında ''Polovci'' (''Polovec'' sözünün çokluk şekli) olarak geçmiştir.<ref name="Vasary">István Vásáry, (Çeviren: Ali Cevat Akkoyunlu) Kumanlar ve Tatarlar, Osmanlı Öncesi Balkanlar’da Doğulu Askerler (1185-1365), YKY, İstanbul 2008, s. 18-20. ISBN 978-975-08-1310-8</ref> Macarcada ''Kun'' (çokluğu ''Kunok'')<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146369/Cuman Encyclopædia Britannica Online: ''Cuman'']</ref>, Ukrayncada ''Половці'' “Kumanlar”, Bulgarcada ''Кумани'' “Kumanlar” olarak adlandırılmışlardır. ''Kuman'' Türkçede "sarışın" anlamına gelmekle birlikte Ermenice, Almanca ve Rusça da dahil diğer bütün batı dillerinde kendilerine "sarışın" anlamına gelen adlar verilmiştir.<ref>Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş</ref><ref>Gyula Németh, “Die Volksnamen quman und qūn”, Körösi Csoma Archivum 3, 1940, s. 95-109. {{De icon}}</ref> Bu isimlendirmeler Kumanların saç renklerine ithafen yapılmıştır.<ref>David Nicolle, Angus McBride, Hungary and the fall of Eastern Europe 1000-1568, Osprey Publishing, 1988, p. 43</ref> Kumanların Ukraynaca kökenli "sarışın" anlamına gelen adlandırması ''"Polovtsy"'' sözcüğü bazı araştırmacılara göre Slavlar tarafından bozkır kavimlerine verilirdi.<ref>{{kitap kaynağı|soyadı=Pultar , Karpat|ad=Gönül, Kemal H.|başlık=21. Yüzyılda İdil-Ural|sayfalar=48}}</ref> Buna göre bu sözcük Ukraynaca "pol" yani "açık, boş, düzlük" sözcüğünden türemişti.<ref>{{kitap kaynağı|başlık=Türk dünyası araştırmaları|yıl=153}}</ref> Ancak bu sözcük yine Ukraynaca olan ve şehir, (Yunanca: polis) açık-düzlük v.b. anlamlara gelen ''"Polyane"'' sözcüğü ile karıştırılmamalıdır. [[Olcas Süleymenov]]'a göre ise ''Polovtsy'' sözcüğü Sırp-Hırvat kökenli olup ''"plav"'' (mavi) sözcüğünden türemiş, "mavi gözlü" anlamına gelmektedir.<ref>Ignjatić, Zdravko (2005). ESSE English-Serbian Serbian-English Dictionary and Grammar. Belgrade, Serbia: Institute for Foreign Languages. p. 1033. ISBN 867147122-5.</ref><br />
[[Árpád Berta]]'ya göre, Aralarındaki büyük biçimsel benzerliğe rağmen, Kumanların ''ḳumān'' adı ile dilleri Kuzey [[Altayca]]sı içinde değerlendirilen [[Kumandılar]]ın ''ḳumāndı'' adıyla bir ilgi kurulamaz.<ref>Yılmaz, Emine (1998). “Kumanların Kökeni” (Çeviri), Bir, Türk Dünyası İncelemeleri 9-10, Prof. Dr. Kemal Eraslan Armağanı, İstanbul 1998: 133-142 (< Árpád Berta, “A kunok eredete”, Halasi Téka 18, Adatok Kiskunhalas történetéhez, Szerkesztette: Szakál Aurél, Kiskunhalas 1996: 11-20).</ref><br />
<br />
== Kültür ==<br />
=== Dil ===<br />
{{ana|Kumanca}}<br />
Kumanlar, [[Türk lehçeleri]]nin [[Doğu Avrupa]]’da konuşulmuş olan kollarından birini konuşmuşlardır. Kumanca dilinde Mançu etkisi olsa da çoğunlukla Kıpçak dili etkisi görülür. Kumanların Kıpçaklarla birleştiğinin göstergesidir. Bilimsel yayınlarda Kumanca, Kuman Kıpçakçası, Kuman Türkçesi olarak belirtilir.<br />
{| border="1" cellpadding="1"<br />
|-<br />
! scope="col" style="width:300px;"| Kuman dili<br />
! scope="col" style="width:300px;"| Modern Türkçe<br />
|-<br />
|<br />
Bizim atamız kim-szing kökte<br/><br />
Szentlenszing szening ading<br/><br />
Düs-szün szening könglügüng<br/><br />
Necsik-kim dzserde alaj kökte<br/><br />
Bizing ekmegimizni ber bizge büt-bütün künde<br/><br />
Ilt bizing minimizni<br/><br />
Necsik-kim biz ijermiz bizge ötrü kelgenge<br/><br />
Iltme bizni ol dzsamanga<br/><br />
Kutkar bizni ol dzsamannan<br/><br />
Szen barszing bu kücsli bu csin ijgi [[tengrism|Tengri]], amen.<br />
||<br />
Bizim atamız ki sensin gökte<br/><br />
Şenlensin senin adın<br/><br />
Hoş olsun senin gönlün<br/><br />
Nasıl ki yerde ve tüm gökte<br/><br />
Bizim ekmeğimizi ver bize bütün günde<br/><br />
İlet bizim aklımızı<br/><br />
Nasıl ki biz boyun eğeriz bize emir gelince<br/><br />
İletme bizi her (tüm) kötülüğe<br/><br />
Kurtar bizi her kötülükten<br/><br />
Sen varsın bu güçte bu yücelikte Tanrım, amin.<br />
|}<br />
<ref>[http://tarihvearkeoloji.blogspot.com.tr/2014/08/kuman-duas-babamz-kun-ve-codex-cumanicus.html Kuman Duası ve günümüz Türkçe çevirisi.]</ref><br />
<br />
=== Din ===<br />
{{ana|Tengricilik}}<br />
<br />
Kumanlar, [[Tengricilik]] adlı dine mensup olmuşlardır. Tengricilik veya Göktanrı dini, tüm [[Türk]] ve [[Moğollar|Moğol]] halklarının, şimdiki inanç sistemlerine katılmadan önceki inancıdır. Tengri'ye (bugün ''Tanrı'') ibadet etmenin yanında [[Animizm]], [[Şamanizm]], [[Totemizm]] bu inancın ana hatlarını oluşturur. Tengricilik, [[Hunlar]], [[Avarlar]], [[Ön Bulgarlar]] ve daha sonra da [[Cengiz Han]]'ın [[Altın Ordu]]’su gibi, Kumanlar tarafından [[Avrupa]]'ya da taşınmıştır.<br />
<br />
Bu inanç göçebe yaşamına o kadar bağlıdır ki, Tengrici kavimlerin yerleşik bir yaşama geçişleri daima göçebe hayatı ile birlikte Tengriciliği de bırakmalarını ve diğer inançları kabul etmelerini beraberinde getirmiştir. Göçebeliği bırakmayan kavimler, Tengriciliği de bırakmamışlardır. Doğu ve Orta Avrupa'da, [[Orta Çağ]]'ın sonlarına kadar, Tengri'ye dua eden bazı ufak göçebe kavimlere rastlamak mümkün olmuştur.<ref>[http://www.free-hp.com/userdaten/28977489/download/urreligion_ungarn.pdf Urreligion der Ungaren (Almanca) / Eski macarların inancı]</ref><br />
<br />
Macar kralı Andras II ile ittifakta olan Bortz Han liderliğindeki Kumanlar, 1227 yılında [[Moldova]] bölgesinde, [[Esztergom|Estergon]] Başpiskoposu Róbert tarafından kitlesel olarak vaftiz edilmişlerdir.<ref>Horváth (1989), s. 48. ''(Tam kaynak adı gerekli.)''</ref><br />
<br />
== Tarih ==<br />
[[Dosya:Igorsvyat.jpg|thumb|left|300px|Kumanlarla Rus knezliklerinin savaşları ve Kuman zaferine dair bir tasvir<br />([[Viktor Vasnetsov]], 1880)]]<br />
[[Dosya:AlzbetaKumanska kralovna.jpg|thumb|right|Kuman Elizabeth’in Orta Çağ mührü]]<br />
[[Dosya:A Mamluk from Aleppo.jpg|thumb|Bir Kuman Memlük askeri]]<br />
<br />
Kıpçaklarla Kumanlar farklı halklardır. Sonradan birleşmişlerdir (11.yy). Kumanlar Huanghe’nin geniş kıvrımının doğusunda, Liadong yarımadasında, Doğu Mançurya bölgesinden gelmişlerdir (Amur Nehri). Batısında Moğol kökenli Kitanlar bulunur. Yemaek olarak Kore kaynaklarında tanınırlar. (Yemaek = Yimek = Kimek) Yemaek kelimesi Kaşgarlı Mahmut tarafından Yimek'e dönüştürülmüş sonradan tarihçiler Kimek demiştir. Batı Göktürkler'in bir kolu olan Kıpçaklar 11.yy'da Kimekler (Kuman) ile birleşmişler ve Kuman adı Kimekler'in Kıpçaklarla birleştikten sonra çıkmıştır. Kimekler Kuman adı ile anılacaklardır. Her savaşa birlikte katılıp, her göreve birlikte çıktıkları için Mançurya kökenli Kimekleri tarihçiler Kıpçakların bir kolu olarak yorumlamıştır. 926 yılında Kitan devletinin kurulması sonucu yoğun saldırılar nedeniyle Kumanlar (Yemaek) Mançurya'dan göç etmişlerdir. Kumanlar Moğol istilasında (31 Mayıs 1223) Kalka Nehri savaşından sonra bir grup Balkanlara göç etmiş ve 2. Bulgar devletini kurmuşlardır. Mançurya kökenli olduğunun delili olarak Kimekler veya Kumanlar Ege ve Trakya bölgesine yerleşmişlerdir. Kimekler, Oğuz boylarıyla karışmışlardır. TÜBİTAK'ın bir kan hastalığıyla ilgili veri toplamak için yaptığı araştırma, tarihi bir dedektifliğe döndü. Trakya ve Ege'de yerli halka karışan Kumanlar(Kimek)'da Japonya'ya ait olan (HemoglobinUB2) bulunmuştur. Kumanlar (Yemaek) Moğolistan'ın kuzeyinden İrtiş Nehrine göç etmişlerdir. Uygur devleti yıkıldıktan sonra Mançurya'nın batısında Kitan devleti kurulmuştur(926). Kitan devleti Mançurya'nın kuzeyden güneyine kadar bölgenin tamamını kapladığı için Kumanlar Moğolistan'ın güneyinden geçememişlerdir. 11. yüzyılın ortalarında [[Sibirya]]’ya ve Kazak bölgesine ulaşmış olmaları gerekir. 12. yüzyılın sonuna varıldığında Türk kökenli iki birlik olan Kıpçaklar ve Kumanlar birleşmiştir. Bu dönemle beraber, aynı kavim ittifakına uygulanan çeşitli isimler arasında bir farklılık belirlemek imkânsız olmuştur.<ref name=Vasary/><br />
<br />
Batı Göktürkler içinde yer alan Kıpçaklar, 11. yüzyılda [[Karadeniz]]’in kuzeyinde Kıpçak Hanlığı'nı kurdular (1098-1239).<br />
<br />
Kuzey Karadeniz'deki [[Deşt-i Kıpçak]] Türk boy birliğinin içinde yer alan önemli gruplardan bir grup olmuşlardır. Kıpçak boy birliğinin 1239 [[Moğol]] saldırısıyla yıkılmasından sonra Kumanların bir kolu [[Balkanlar]]'a göç etmiş, bir kolu ise [[Kafkaslar]]'a inmiştir. 11'inci yüzyılda Kumanlar, bugün [[Ukrayna]], [[Moldova]] ve [[Transilvanya]]’yı kapsayan büyük bir bölgeyi ele geçirmişlerdir. Kuman kitleleri bugünkü Macaristan’ın bulunduğu bölgenin en verimli yeri olan orta kesimine yerleşmişlerdir.<br />
<br />
Sık sık [[Macar]] devletine ve [[Doğu Roma İmparatorluğu]]’na saldırarak onların şehirlerini yağmalamışlardır. Bir kısmı ise [[İdil Bulgarları]]na sığındı. Kuman Kıpçakları [[Balkanlar]]’da Bizanslılarla anlaşarak [[Peçenekler]]le savaştılar ve Peçenekler büyük kayıplar verdi. Sonra bugün Moldova ve [[Eflak|Ulahya]] olan bölgede "Kumanya" adında bir devlet kurulmuştur.<br />
<br />
13. yüzyılda "Milkov" adlı hükümdarları tarafından [[Katoliklik]] dinî, resmî din olarak kabul edilmiştir.{{kaynak belirt}} Doğuda kalan Kumanlar ise [[İslam]]'ı kabul etmişlerdir. Balkanlar’da bulunan Kumanlar Trakya bölgesine yerleştiler ve Bizans'a asker oldular. Bir dönem [[Bizans İmparatorluğu|Bizans]] ile anlaşmazlığa düştükleri için [[Konstantinopolis]]'e çift taraftan kuşatma başlattılar. Ancak Bizans'ın, Peçeneklerle anlaşması üzerine başarısız oldular ve Balkanlar'a dağıldılar.<br />
<br />
Kumanların Slavlarla karışarak [[Pomaklar]]'ı oluşturdukları varsayılır.<br />
<br />
=== Kafkaslar ===<br />
{{ana|Gürcistan Kıpçakları}}<br />
Selçuklu baskısından bıkan ve [[Tiflis]]'i geri almayı düşünen Gürcülerin daveti üzerine, Kuzey Karadeniz Deşt-i Kıpçak diyarındaki Kumanlardan 5.000'e yakın Kıpçak ve Kuman ailesi Kırımlı Büyük Kıpçaklı Başbuğ Şaraga Han (Sarıcık) ın torunu Atraga Han (Atrak){{kaynak belirt}} önderliğinde [[Kafkaslar]]’dan Gürcistan ve Azerbaycan'a kadar indi (1118).{{kaynak belirt}} Gürcü Kralına kızını veren Atraga Han beraberindeki Kumanlarla Batı Gürcistan'da [[Batum]], [[Artvin]] , [[Çoruh]] vadisine yerleşti. Gürcü kralının isteği üzerine Kıpçak ve Kumanlar kurdukları 3.000 kişilik ordu ile [[Tiflis]]'i ağır bir kuşatmanın sonunda [[Selçuklu Devleti]]’nden geri aldılar (1123). Kumanların savaş becerisini gören Gürcüler tekrar Kuzey Karadeniz'deki Kumanlara haber yollayıp ülkelerine davet ettiler. Bunun üzerine 10.000 civarında Kıpçak ve Kuman ailesi "Sevinç Han" liderliğinde [[Gürcistan]]'a yerleşti (1195). Bu ikinci ve son iskân Kuzey Karadeniz, Deşt-i Kıpçak diyarından gelen son iskândır. Gürcistan'da uzun süre kalan Kumanlar Hristiyanlıktan etkilenmeye başladılar.<br />
<br />
Gürcistan'a ikinci Kuman göçünün ardından sayıları 15.000'e yaklaşan Kıpçak ve Kumanlar'ın yurtlanma sorunları baş gösterdi. Gürcü - Kıpçak karma ordusunun Başkomutanı Başbuğ "Kubasar" (Ters saldıran) Başkomutanlık konusunda Gürcülerle anlaşmazlığa düşmesi üzerine bazı Kuman beyleri "Kubasar Bey" in oymağı ve kendilerine bağlı oymakları alarak bugünkü Türkiye sınırları içerisine; Rize ve Trabzon sahil bölgelerine yerleştiler (1212). [[Trabzon İmparatorluğu]]’na vergi vermeyen Kıpçak ve Kumanlar, kralın [[Artvin]]'e uyarı amaçlı gönderdiği küçük bir orduyu imha etmekle kalmayıp; [[Trabzon]]'u basıp yağmalayarak karşılık verdiler. Ortodoks olan Kıpçaklar [[Osmanlı İmparatorluğu]]’nun bölgeye hâkim olmasıyla Müslümanlığa geçtiler. Gürcistan'daki Kuman beyleri çeşitli zamanlarda siyaset izleyerek varlıklarını sürdürmeye çalıştılar.{{kaynak belirt}}<br />
<br />
== Codex Cumanicus ==<br />
{{ana|Codex Cumanicus}}<br />
<br />
Kuman adı geçen ve Türk dilinin Latin harfleri ile ve ana dili Türkçe olmayan kişiler tarafından yazıldığı Codex Cumanicus adlı eser, [[Karadeniz]]’in kuzeyindeki Kumanlardan İtalyanlar ve Almanlar tarafından 14. yüzyılda derlenmiş iki bölümlük bir eserdir.<ref name="Ercilasun">Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 382. ISBN 978-975-338-589-3</ref> 13. ve 14. yüzyılda Kumanların konuştukları Türkçeyi yansıtır, o dönemin ağız özelliklerini gösterir.<br />
<br />
== Turkiye'de Kumanlar ==<br />
<br />
1237 yılında Batu Han idaresindeki Moğol-Tatar ordusu Yayık Nehri'ne doğru ilerlerken pek çok Kuman topluluğunu önüne kattı.Moğol hakimiyetine girmek istemeyen Kuman topluluklarından bir kısmı İtil Bulgar ülkesine sığınırken bir kısmıda itil'in batısına geçti.<br />
<br />
1237'de Bulgar Ülkesini yakıp yıkan,1238'de Rusyanın kuzey kesimlerini tamamen ele geçiren Batu Han,1239'da Kumanların yoğun olarak bulunduğu Don-Doneç sahasına doğru ilerledi.Moğolların gücü karşısında tutunamayan Kumanların birçoğu yapılan savaşlarda öldü geriye kalanlardan bir kısmı Moğolların hakimiyetini kabul ederken büyük bir kısmıda Batıya Macaristan ve Balkanlara gitti,Balkanlara gelen Kumanların toplulukları Latin İmparatorluğu tarafından hizmete alındıkları gibi İznik İmparatorluğu'da onların askeri yeteneklerinden faydalanma yoluna gitmiştir.<br />
<br />
1239-1240'da Moğolların önünden kaçan kalabalık bir Kuman topluluğu kuru ot doldurdukları derileri sal olarak kullanmak suretiyle kadın ve çocukları ile birlikte Tuna'yı geçti.Yaklaşık 10000 kişilik bu grup uzunca bir süre Trakya'da yerleşebilecekleri uygun bir yer bulmak için gezip dolaştı.Bölgede başı boş halde dolaşan ve Etraftaki şehirleri yağmalayan Kumanların Bizans Arazilerine zarar vermelerini engellemek ve onların askeri yeteneklerinden faydalanmak isteyen İmparator III.Loannes,Bizans Hizmetine aldığı bu Kumanlardan bir kısmını Trakya ve Makedonya'da bir kısmını da Anadoluda Mendenderes Havzasına(Menderes nehri ve çevresine) bir kısmını ise Frigya Sahasına (Günümüzde Ankara,Afyon,Eskişehir) bölgelerine yerleştirdi.Bugün bu illerdeki Kuman asıllı köyler bu tarihte Anadoluya girmiştir.[15]<br />
<br />
Günümüzde [[Artvin]], [[Yusufeli]], [[Ardanuç]], [[Murgul]], [[Şavşat]], [[Posof]], [[Tortum]], [[Narman]], [[Uzundere]] ve [[Oltu]] Türkiye'de Kıpçak([[Ahıska Türkleri|Ahıska]]) halk kültürünü yaşatan başlıca yerleşim yerleridir.<ref name="MBAC151">Akdes Nimet Kurat, IV-XVII1. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 1972, Sayfa 83-84.</ref><br />
<br />
== Resimler ==<br />
<center><br />
<gallery><br />
Dosya:CumaniaCoA.png|Kuman ülkesi arması<br />
Dosya:Hungary 13th cent.png|Macaristan Krallığı içinde Türk boyları (13. yüzyıl)<br />
<br />
Dosya:Baba 030.jpg|"Baba" 11. yüzyıl, Lugansk<br />
Dosya:Baba 27.jpg|"Baba" 11. yüzyıl, Lugansk<br />
Dosya:Baba 0084.JPG|"Baba" 11. yüzyıl, Lugansk<br />
Dosya:Baba 15.jpg|"Baba" 11. yüzyıl, Lugansk<br />
Dosya:Baba 31.jpg|"Baba" 11. yüzyıl, Lugansk<br />
Dosya:Statua polovesiana del figlio di kipchak, XII sec.JPG|12. yüzyıla ait heykel, Hermitaj Müzesi<br />
Dosya:Donetsk kipchak baba.jpg|Kuman-Kıpçak heykelleri, Donetsk<br />
Dosya:Kipchap art 25dec09 3030.JPG| Cuman Stone statue "baba" <br />
Dosya:Kunlaszlo.jpg|Macaristan hükümdarı Kuman László IV (Ladislaus)<br />
Dosya:Kunkereszt Belez.JPG|Kunkereszt (''Kuman haçı'') (Belez, Magyarcsanád periferisi, Macaristan)<br />
Dosya:Polovets baba GIM.jpg|Kuman taş heykeli "baba"lar<br />
</gallery><br />
</center><br />
<br />
== Ayrıca bakınız ==<br />
<br />
* [[Kumanca]]<br />
* [[Deşt-i Kıpçak]]<br />
* [[Peçenekler]]<br />
* [[Tatarlar]]<br />
* [[Kırım Tatarları]]<br />
* [[Karaçaylar]]<br />
* [[Balkarlar]]<br />
* [[Ahıska Türkleri]]<br />
* [[Kumanova|Balkanlar’da Kumanlarla ilgili şehir: Kumanova]]<br />
* [[Kalka Nehri Muharebesi]]<br />
* [[Alta Irmağı Savaşı]]<br />
* [[İgor Destanı]]<br />
* [[Kaloyan]]<br />
* [[Baybars]]<br />
*[[Kimekler]]<br />
*[[Kıpçaklar]]<br />
<br />
== Kaynakça ==<br />
{{kaynakça}}<br />
<br />
== Dış kaynaklar ==<br />
* Vasry, Istvan (2005) ''Cumans and Tatars'', Cambridge:Cambridge University Press.<br />
* Bilgin, Mehmet (2007) ''Doğu Karadeniz Bölgesinin Etnik Tarihi Üzerine'', Trabzon: Serender Yayınevi, Trabzon. <br />
* Öztürk, Orhan (2011 2.bas.), ''Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi'', Ankara: Genesis Yayınları.<br />
* Kitap: Sekiz Türk Boyu Üzerine Bazı Gözlemler / Yazar: Sencer Divitçioğlu<br />
* Haber Kaynağı (Ege'nin Gizli Samurayları) Anadolu ve Trakya'da Japon geni bulundu !(http://www.radikal.com.tr/turkiye/egenin-gizli-samuraylari-686002/)<br />
* Sercan Ahincanov - Kıpçaklar & Türk Halklarının Katalizör Boyu, Selenge Yayınları, 2014, s.150<br />
* TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Edirne: 2008 / Prof.Dr. İlker Alp Pomak Türkleri [Kuman - Kıpçaklar].<br />
* BALKANLARDA POMAK TÜRKLERİ / Prof.Dr. Hüseyin Memişoğlu.<br />
* Bulgaristan'da yaşayan Pomaklar kendilerinin Kuman Türklerin'den geldiklerini söylediler. (https://www.cihan.com.tr/tr/bulgaristandaki-pomaklar-turkce-ogrenmek-istiyor-236228.htm)<br />
{{Türk halkları}}<br />
<br />
[[Kategori:Kumanlar| ]]<br />
[[Kategori:Kıpçaklar]]<br />
[[Kategori:Orta Çağ'da Macaristan]]<br />
[[Kategori:Kiev Knezliği]]<br />
[[Kategori:Türk tarihi]]</div>Admin